Analiza objave koja poredi Fadila Novalića i Nermina Nikšića pokazuje da su stvarne finansijske brojke pomiješane s podacima koji s budžetskim rezultatom nemaju isto značenje

Na društvenim mrežama se pojavio politički pamflet u formi grafike na kojoj su jedna nasuprot drugoj postavljene fotografije bivšeg premijera Federacije BiH Fadila Novalića iz SDA i aktuelnog premijera FBiH Nermina Nikšića iz SDP-a.

Uz Novalićevu fotografiju pripisana je rečenica:

„Ostavljam budžet Federacije plus 820 miliona“

dok uz fotografiju Nermina Nikšića stoji:

„Ostavljam budžet FBiH minus 5,5 milijardi.“

Na prvi pogled poruka je jasna: jedna vlada navodno ostavlja Federaciju u velikom finansijskom plusu, a druga u ogromnom minusu.

Međutim, kada se brojke provjere kroz zvanične finansijske izvještaje i podatke o javnim finansijama Federacije BiH, slika je znatno drugačija.

Najvažniji zaključak analize je jednostavan:

niti je 820 miliona KM budžetski suficit koji je Novalić ostavio iza sebe, niti je 5,5 milijardi KM budžetski deficit koji se može pripisati Nikšićevoj vladi.

Ipak, između dvije političke garniture postoji jedna vrlo značajna i dokumentovana razlika u izvršenju budžeta.

Šta je Fadil Novalić zaista ostavio?

Za početak treba razdvojiti ono što piše na političkoj grafici od onoga što piše u službenim finansijskim izvještajima.

Fadil Novalić je funkciju premijera Federacije BiH obavljao od 2015. do 2023. godine, a posljednja puna fiskalna godina njegovog mandata bila je 2022.

Prema zvaničnom Konsolidovanom izvještaju o izvršenju Budžeta za 2022. godinu, ukupan finansijski rezultat na nivou Budžeta FBiH iznosio je 203,8 miliona KM.

Dakle, postoji stvarni osnov za tvrdnju da je Novalićeva posljednja puna godina završena u plusu.

Ali taj plus nije iznosio 820 miliona KM.

Zvanični podaci Vlade FBiH navode da su u 2022. godini ukupni prihodi, primici i finansiranje Budžeta FBiH iznosili 5,304 milijarde KM, dok su rashodi, izdaci i otplate dugova iznosili 5,101 milijardu KM. Razlika je iznosila 203,755 miliona KM pozitivnog finansijskog rezultata.

To je vrlo važna činjenica jer pokazuje da politička grafika uz Novalića koristi brojku koja nije jednaka službenom rezultatu budžeta za njegovu posljednju punu godinu.

Odakle onda 820 miliona?

Brojka od 820 miliona KM nije potpuno izmišljena. Problem je u tome što se u političkoj poruci koristi bez objašnjenja šta zapravo predstavlja.

U zvaničnom izvještaju Federalnog ministarstva finansija o dugu Federacije BiH, na dan 31. decembra 2023. godine, navedeno je da je Federacija imala 820 miliona KM obaveza po osnovu obveznica Federacije BiH.

Drugim riječima, 820 miliona KM pojavljuje se kao dio unutrašnjeg duga, a ne kao budžetski suficit.

To je potpuno druga kategorija.

Budžetski suficit znači da su prihodi i primici, u određenom obračunu, bili veći od rashoda i izdataka.

Dug po osnovu emitovanih obveznica znači da je Federacija novac pribavila zaduživanjem i da postoji obaveza njegovog vraćanja.

Zato se ove dvije stvari ne mogu predstavljati kao ista finansijska veličina.

820 miliona KM duga nije isto što i 820 miliona KM budžetskog viška.

Ako je autor grafike želio prikazati finansijsko stanje koje je Novalić ostavio, morao bi jasno navesti na šta se 820 miliona odnosi i iz kojeg dokumenta je broj preuzet.

Takvog objašnjenja na samoj grafici nema.

A šta je sa Nikšićevih „minus 5,5 milijardi“?

Ovdje je manipulacija još očiglednija.

Brojka od približno 5,5 milijardi KM jeste stvarna brojka koja se pojavljuje u ekonomskim statistikama Federacije BiH.

Ali ona predstavlja trgovinski, odnosno vanjskotrgovinski deficit, a ne deficit Budžeta FBiH.

U 2021. godini, prema objavljenim podacima, Federacija BiH ostvarila je izvoz od približno 9,5 milijardi KM, dok je uvoz iznosio oko 15 milijardi KM. Razlika, odnosno trgovinski deficit, iznosila je približno 5,5 milijardi KM.

Trgovinski deficit nema isto značenje kao budžetski deficit.

Trgovinski deficit pokazuje da je vrijednost uvezene robe veća od vrijednosti izvezene robe.

Budžetski deficit pokazuje da su rashodi i izdaci veći od prihoda i primitaka u određenom budžetskom obračunu.

Radi se o potpuno različitim ekonomskim kategorijama.

Zato je tvrdnja:

„Nikšić ostavlja budžet FBiH minus 5,5 milijardi“

finansijski neprecizna i dovodi čitaoca u zabludu ako se želi predstaviti kao podatak o izvršenju Budžeta FBiH.

Dodatni problem je činjenica da se brojka od 5,5 milijardi odnosi na 2021. godinu, dakle na period kada Nermin Nikšić nije bio premijer Federacije BiH – već Fadil Novalić.

Postoji li onda stvarni minus za vrijeme Nikšićeve vlade?

Da.

I upravo je to možda najvažniji dio cijele priče.

Za razliku od 5,5 milijardi KM, za 2023. godinu postoji zvanično dokumentovan deficit Budžeta FBiH od 536,377 miliona KM.

Prema nalazu federalnih revizora, u 2022. godini ukupni prihodi, primici i finansiranje iznosili su 5.304.270.543 KM, dok su rashodi, izdaci i otplate dugova iznosili 5.100.515.233 KM.

Rezultat je bio:

+203.755.311 KM.

Godinu kasnije, u 2023, ukupni prihodi, primici i finansiranje iznosili su 5.836.617.779 KM, dok su rashodi, izdaci i otplate dugova dostigli 6.372.994.896 KM.

Rezultat:

-536.377.117 KM.

Dakle, ovdje postoji stvaran i veoma značajan preokret:

2022: +203,8 miliona KM

2023: -536,4 miliona KM

To je razlika od približno 740 miliona KM između rezultata dvije fiskalne godine i dva federalna premijera.

To je činjenica koju je legitimno analizirati i politički problematizirati.

Ali nije isto što i tvrdnja sa viralne slike o „+820 miliona“ nasuprot „-5,5 milijardi“.

Šta su utvrdili federalni revizori?

Izvještaj Ureda za reviziju institucija u FBiH posebno je važan jer ne predstavlja političko saopćenje ni SDA, ni SDP-a, ni neke druge stranke.

Revizori su naveli da se ne može potvrditi da je planiranje izmjena i dopuna Budžeta FBiH za 2023. godinu izvršeno na osnovu realnih pokazatelja, imajući u vidu značajna odstupanja između planiranih i ostvarenih prihoda i rashoda.

Izmjene i dopune Budžeta za 2023. godinu usvojene su u iznosu od 6,937 milijardi KM.

Međutim, ostvareni prihodi i primici bili su za više od 1,1 milijardu KM manji od planiranih, dok su rashodi i izdaci bili za oko 565 miliona KM manji od planiranih.

Revizori su zaključili da u cilju uravnoteženja Budžeta nisu preduzimane adekvatne mjere, što je rezultiralo deficitom od 536,377 miliona KM.

Ovo je već ozbiljna osnova za političku raspravu o radu Nikšićeve vlade.

Ali i ovdje treba biti precizan.

Jedna važna nijansa: 2023. nije bila cijela Nikšićeva godina

Nermin Nikšić i njegova Vlada FBiH preuzeli su mandat u proljeće 2023. godine.

Zato bi bilo pogrešno kompletan finansijski rezultat za 2023. godinu automatski predstaviti kao rezultat samo Nikšićeve vlade.

Istovremeno, činjenica ostaje da je upravo nova Vlada FBiH tokom većeg dijela druge polovine 2023. godine upravljala izvršenjem tog budžeta i da su federalni revizori u svom izvještaju ukazali na ozbiljne probleme u planiranju i uravnoteženju budžeta.

Dakle, postoji legitimna osnova za propitivanje odgovornosti Nikšićeve vlade za stanje budžeta u 2023. godini, ali je metodološki neispravno cijelu godinu svesti na jednostavnu političku etiketu.

Još jedna važna činjenica: Budžet za 2023. već je imao ugrađene elemente finansiranja

Budžet Federacije BiH za 2023. godinu usvojen je u iznosu od oko 6,726 milijardi KM.

U njegovoj strukturi bili su planirani prihodi, primici, rashodi, kapitalni izdaci, ali i 200 miliona KM ostvarenog suficita iz ranijeg perioda kao izvor sredstava.

To je dodatni razlog zbog kojeg se pri političkom poređenju mora razlikovati:

  • stanje na kraju prethodne godine,
  • planirani budžet,
  • izvršenje budžeta,
  • ostvareni finansijski rezultat,
  • zaduživanje,
  • javni dug,
  • tekući deficit i
  • ukupni finansijski rezultat.

Sve su to različiti pokazatelji.

Šta je, dakle, stvarna slika?

Kada se politički pamflet „prevede“ na jezik službenih finansijskih podataka, dobija se mnogo manje spektakularna, ali mnogo korisnija slika.

Novalić:

Za posljednju punu godinu njegove vlade, 2022, Budžet FBiH završio je sa pozitivnim finansijskim rezultatom od oko 203,8 miliona KM.

Nikšić:

Za 2023. godinu, koja je uključivala promjenu vlasti, ostvaren je negativan finansijski rezultat od oko 536,4 miliona KM.

820 miliona KM:

Nije službeni budžetski suficit koji je Novalić ostavio. Brojka od 820 miliona KM pojavljuje se, između ostalog, u podacima o obveznicama Federacije BiH, odnosno unutrašnjem dugu.

5,5 milijardi KM:

Nije deficit Budžeta FBiH koji će ostaviti Nikšić. To je brojka koja se koristila za prikaz trgovinskog deficita, između ostalog za 2021. godinu, kada Nikšić nije bio premijer FBiH.

Politička poruka jeste jednostavna – ali finansijska priča nije

Autor političkog pamfleta očigledno je želio poslati jednostavnu poruku:

SDA i Novalić = plus

SDP/Trojka i Nikšić = ogroman minus

Problem je što su za izgradnju te poruke uzete brojke koje ne predstavljaju ono što se tvrdi da predstavljaju.

To, međutim, ne znači da su sve kritike sadržane u političkoj poruci bez osnova.

Naprotiv.

Postoji vrlo konkretna činjenica koju bi bilo mnogo teže osporavati: Budžet FBiH je sa pozitivnog finansijskog rezultata od 203,8 miliona KM u 2022. godini prešao na negativan rezultat od 536,4 miliona KM u 2023. godini.

To je ozbiljna promjena i zaslužuje odgovor vlasti, posebno kada se uzme u obzir da su federalni revizori istovremeno izrazili ozbiljne primjedbe na planiranje budžeta i mjere za njegovo uravnoteženje.

Ali odgovorno novinarstvo mora napraviti razliku između legitimne političke kritike i manipulacije brojkama.

Jer nije isto reći:

„Novalić je ostavio budžet sa 820 miliona KM suficita“

i

„Budžet FBiH je 2022. godine ostvario suficit od 203,8 miliona KM.“

Kao što nije isto reći:

„Nikšić ostavlja Federaciju sa 5,5 milijardi KM budžetskog minusa“

i

„Budžet FBiH je 2023. godine ostvario deficit od 536,4 miliona KM.“

Prva dva navoda zvuče politički snažnije.

Druga dva su ono što se može provjeriti u finansijskim izvještajima.

Zaključak: Politički pamflet koristi stvarne brojke, ali ih stavlja u pogrešan kontekst

Na osnovu dostupnih službenih podataka, obje ključne tvrdnje sa viralne grafike treba označiti kao obmanjujuće.

„+820 miliona“ uz Novalića – nije dokazani budžetski suficit.

„-5,5 milijardi“ uz Nikšića – nije budžetski deficit FBiH.

Istovremeno, postoji stvarna i dokumentovana promjena finansijskog rezultata između 2022. i 2023. godine: sa +203,8 miliona KM na -536,4 miliona KM.

Upravo tu razliku treba staviti u centar ozbiljne političke rasprave.

Jer građani imaju pravo znati ne samo ko je u plusu, a ko u minusu, nego i šta tačno određena brojka znači, iz kojeg dokumenta potiče i na koji period se odnosi.

U suprotnom, budžetske milijarde lako postaju samo materijal za političke plakate.

Izvor: Federalno ministarstvo finansija FBiH, Vlada FBiH i izvještaji Ureda za reviziju institucija u FBiH.

Analiza: LuPortal