Od „čeličnog prijateljstva“ do milijardi dolara kredita: kako kineski novac oblikuje srpsku ekonomiju

Od početka 21. vijeka pa do 2022. godine, Srbija je iz Kine primila ukupno 7,7 milijardi dolara, a najveći dio tog iznosa odnosi se na kredite za infrastrukturne, energetske i rudarske projekte, pokazuju podaci istraživačke organizacije AidData.

Iako se politički odnosi dvije zemlje često opisuju kao „čelično prijateljstvo“, ekonomska saradnja sve više poprima oblik dugoročnog zaduživanja, koje sa sobom nosi ozbiljne finansijske i političke posljedice.

Prema posljednjim podacima iz septembra 2025. godine, najveći pojedinačni povjerilac Srbije je kineska državna banka – Export-Import Bank of China, kojoj Srbija duguje 2,8 milijardi dolara, što je za 45 miliona više nego godinu ranije.

Ekonomista Nikola Stakić upozorava da, iako Srbija trenutno nije prezadužena prema Kini u ukupnom zbiru javnog duga, tempo rasta duga i koncentracija prema jednom povjeriocu predstavljaju signal za oprez.

Kineski krediti i slaba kontrola

Većina kineskih sredstava u Srbiju stiže kroz kredite za velike infrastrukturne projekte, poput modernizacije željeznice, izgradnje autoputeva i energetskih postrojenja. Karakteristika ovih aranžmana je da se poslovi često dodjeljuju kineskim kompanijama bez javnih tendera, na osnovu međudržavnih sporazuma.

Jedan od najpoznatijih projekata finansiranih kineskim novcem je brza pruga od Novog Sada do granice sa Mađarskom, za koju je 2019. godine odobreno više od 1,1 milijarde dolara kredita. U okviru ovog projekta rekonstruisana je i željeznička stanica u Novom Sadu, na kojoj se 2024. godine obrušila nadstrešnica i usmrtila 16 ljudi.

Analize ukazuju da su u tim projektima često zaobilaženi domaći propisi, što je otvorilo prostor za sumnje u korupciju.

Rudnici, strateške sirovine i „potencijalni javni dug“

Kina je snažno prisutna i u srpskom rudarstvu. Kroz kompaniju Ziđin, preuzeta je većinska kontrola nad nekadašnjim RTB Borom, a samo kroz kreditna zaduženja u ovaj sektor je uloženo više od 525 miliona dolara.

Iako ti krediti formalno ne spadaju u javni dug Srbije, stručnjaci upozoravaju da se radi o „potencijalnom javnom dugu“, jer bi država u slučaju problema s otplatom mogla preuzeti obaveze zbog strateškog značaja rudnika za nacionalnu ekonomiju.

Rudarski kompleks u Boru danas učestvuje sa oko tri odsto u ukupnom BDP-u Srbije.

Koliko je Kina „poklonila“, a koliko pozajmila?

Od ukupnih 7,7 milijardi dolara koje je Srbija dobila iz Kine, samo 304 miliona evra odnosi se na bespovratnu pomoć. Sve ostalo čine zajmovi koji se otplaćuju ili tek dolaze na naplatu.

Za poređenje, Evropska unija je Srbiji dodijelila više od 10 milijardi evra, pri čemu većinu čine grantovi, a ne krediti.

Prema podacima AidData, trenutno se otplaćuje najmanje 4,5 milijardi dolara kineskih kredita, dok za dio zajmova ne postoje potpuni javni podaci, što dodatno komplikuje praćenje realne zaduženosti.

„Skriveni dug“ – tiha prijetnja budžetu

Stručnjaci upozoravaju i na problem tzv. skrivenog duga, koji se ne pojavljuje u zvaničnim statistikama. Iako je izloženost Srbije tom obliku zaduženja, prema međunarodnim procjenama, manja nego u pojedinim afričkim i azijskim zemljama, rizik i dalje postoji.

„Ako i dio tih skrivenih aranžmana postoji u Srbiji, to znači da stvarni javni dug može biti znatno veći od onoga što se zvanično prikazuje“, upozorava profesor Stakić.

Izvor/foto: BBC